Η στραγγαλισμένη επανάσταση

του Λεόν Τρότσκι*




Το βιβλίο του Αντρέ Μαλρό, Οι Κατακτητές, μου έχει σταλεί από διάφορα μέρη και, πιστεύω, ακόμη και σε τέσσερα αντίτυπα, αλλά δυστυχώς το διάβασα μετά από μια καθυστέρηση δεκαοκτώ μηνών ή δύο χρόνων. Το βιβλίο είναι αφιερωμένο στην κινεζική επανάσταση, δηλαδή, στο μεγαλύτερο ζήτημα των τελευταίων πέντε χρόνων. Ένα ωραίο και σφιχτοδεμένο στιλ, το διεισδυτικό μάτι ενός καλλιτέχνη, πρωτότυπη και τολμηρή παρατήρηση – όλα προσδίδουν στο μυθιστόρημα μια εξαιρετική σημασία. Αν γράφουμε γι’ αυτό εδώ είναι όχι επειδή το βιβλίο είναι ένα έργο ταλέντου, αν και αυτό δεν είναι αμελητέο γεγονός, αλλά επειδή προσφέρει μια πηγή πολιτικών διδαγμάτων ύψιστης αξίας. Προέρχονται άραγε από τον Μαλρό; Όχι, απορρέουν από την ίδια την εξιστόρηση εν αγνοία του συγγραφέα και μιλούν εναντίον του. Αυτό τιμά τον παρατηρητή και τον καλλιτέχνη, αλλά όχι τον επαναστάτη. Ωστόσο, έχουμε το δικαίωμα να αξιολογήσουμε τον Μαλρό και από αυτή την άποψη· στο όνομά του και πάνω απ’ όλα στο όνομα του Γκαρίν, του άλλου του εγώ, ο συγγραφέας δεν διστάζει να εκθέσει τις κρίσεις του για την επανάσταση.

Το βιβλίο αποκαλείται ένα μυθιστόρημα. Στην πραγματικότητα, έχουμε μπροστά μας ένα μυθιστορηματικό χρονικό της κινεζικής επανάστασης, από την πρώτη περίοδό της ως την περίοδο της Καντόνας. Το χρονικό δεν είναι πλήρες. Το κοινωνικό σφρίγος μερικές φορές λείπει από την εικόνα. Αλλά παρ’ όλα αυτά περνούν μπροστά από τον αναγνώστη όχι μόνο διαφωτιστικά επεισόδια της επανάστασης, αλλά και ξεκάθαρες φυσιογνωμίες που χαράζονται στη μνήμη ως κοινωνικά σύμβολα.



Με λίγες χρωματιστές πινελιές, ακολουθώντας τη διαστικτική μέθοδο, ο Μαλρό δίνει μια αξέχαστη εικόνα της Γενικής Απεργίας, βέβαια, όχι όπως είναι από τα κάτω, όχι όπως διενεργείται, αλλά όπως παρατηρείται από τα πάνω: οι Ευρωπαίοι δεν παίρνουν το δείπνο τους, οι Ευρωπαίοι ιδρώνουν μέσα στη ζέστη, οι Κινέζοι έχουν διακόψει την εργασία στις κουζίνες και την εργασία για να λειτουργούν οι ανεμιστήρες. Αυτό δεν είναι μια μομφή για το συγγραφέα: Ο αλλοδαπός καλλιτέχνης δεν θα μπορούσε, αναμφίβολα, να αντιμετωπίσει διαφορετικά το θέμα του. Αλλά ένα άλλο παράπονο μπορεί να γίνει που είναι σημαντικό γι’ αυτόν· από το βιβλίο λείπει μια στενή συγγένεια ανάμεσα στο συγγραφέα, παρ’ όλα όσα γνωρίζει, καταλαβαίνει και μπορεί να κάνει, και την ηρωίδα του, την επανάσταση.

Οι ενεργές συμπάθειες του συγγραφέα για την εξεγερμένη Κίνα είναι αδιαμφισβήτητες. Αλλά το καπρίτσιο ξεσπά σε αυτές τις συμπάθειες. Είναι διαβρωμένες από τις υπερβολές του ατομικισμού και το αισθητικό καπρίτσιο. Διαβάζοντας το βιβλίο με διαρκή προσοχή μερικές φορές δοκιμάζει κανείς ένα αίσθημα ενόχλησης όταν, στον τόνο της πειστικής αφήγησης, διακρίνει μια νότα προστατευτικής ειρωνείας προς τους βαρβάρους που είναι ικανοί για ενθουσιασμό. Ότι η Κίνα είναι καθυστερημένη, ότι πολλές από τις πολιτικές εκδηλώσεις της φέρουν ένα πρωτόγονο χαρακτήρα – κανείς δεν ζητά να αποσιωπηθεί. Αλλά μια σωστή προοπτική χρειάζεται που θα βάζει κάθε πράγμα στη θέση του. Τα κινεζικά γεγονότα, βάσει των οποίων ξεδιπλώνεται το «μυθιστόρημα» του Μαλρό, είναι ασύγκριτα πιο σημαντικά για τη μελλοντική μοίρα του ανθρώπινου πολιτισμού από το μάταιο και θλιβερό θόρυβο των ευρωπαϊκών κοινοβουλίων και το βουνό λογοτεχνικών προϊόντων των στάσιμων πολιτισμών. Ο Μαλρό φαίνεται να αισθάνεται κάποια ατολμία να το λάβει αυτό υπόψη.

Στο μυθιστόρημα, υπάρχουν σελίδες, έξοχες στην έντασή τους, που δείχνουν πώς το επαναστατικό μίσος γεννιέται από την καταπίεση, την άγνοια, τη δουλεία, και σφυρηλατείται όπως το ατσάλι. Αυτές οι σελίδες θα μπορούσε να μπουν στην Ανθολογία της Επανάστασης αν ο Μαλρό είχε προσεγγίσει τις μάζες με μεγαλύτερη ελευθερία και αφοβία, αν δεν είχε εισάγει στη μελέτη του μια μικρή νότα μπλαζέ ανωτερότητας, σαν να δικαιολογεί τον εαυτό του για την παροδική επαφή του με την εξέγερση του κινεζικού λαού, τόσο ίσως μπροστά στον εαυτό του, όσο και μπροστά στους ακαδημαϊκούς μανδαρίνους στη Γαλλία και τους εμπόρους πνευματικού οπίου.

* * *

Ο Μποροντίν αντιπροσωπεύει την Κομιντέρν στο πόστο του υψηλού συμβούλου στην κυβέρνηση της Καντόνας. Ο Γκαρίν, ο ευνοούμενος του συγγραφέα, είναι επιφορτισμένος με την προπαγάνδα. Όλη η εργασία γίνεται στο πλαίσιο του Κουομιντάνγκ. Ο Μποροντίν, ο Γκαρίν1, ο Ρώσος στρατηγός Γκαλίν2, ο Γάλλος Ζεράρ, ο Γερμανός Κλάιν, αποτελούν μια πρωτόγονη γραφειοκρατία της επανάστασης που υψώνεται πάνω από τον εξεγερμένο λαό και διεξάγει τη δική της «επαναστατική πολιτική», αντί να διεξάγει την πολιτική της επανάστασης.

Οι τοπικές οργανώσεις του Κουομιντάνγκ ορίζονται ως εξής: «Ενώσεις λίγων φανατικών, εμφανώς γενναίων, λίγων πλούσιων που επιζητούν καταξίωση ή ασφάλεια, πολλών φοιτητών, κούληδων» (βλέπε σελ. 29 και 30). Όχι μόνο οι αστοί μπαίνουν σε κάθε οργάνωση, αλλά οδηγούν πλήρως το κόμμα. Οι κομμουνιστές εκθειάζουν το Κουομιντάνγκ. Οι εργάτες και οι αγρότες πείθονται να μην προβαίνουν σε καμία ενέργεια που θα μπορούσε να αποδιώξει τους πιστούς φίλους της αστικής τάξης. «Τέτοιες είναι οι ενώσεις που ελέγχουμε (περισσότερο ή λιγότερο, μην ξεγελιέστε γι’ αυτό)» (βλέπε σελ. 29). Μια διαφωτιστική ομολογία. Η γραφειοκρατία της Κομιντέρν προσπάθησε να «ελέγξει» την ταξική πάλη στην οικονομική ζωή των καθυστερημένων χωρών. Αλλά μια επανάσταση δεν μπορεί να ελεγχθεί. Μπορεί κανείς να δώσει μόνο μια πολιτική έκφραση στις εσωτερικές δυνάμεις της. Πρέπει να γνωρίζει κανείς με ποια από αυτές τις δυνάμεις να συνδέσει το πεπρωμένο του.

«Οι κούληδες σήμερα αρχίζουν να ανακαλύπτουν ότι υπάρχουν, απλά ότι υπάρχουν» (βλέπε σελ. 31). Αυτό είναι εύστοχο. Αλλά για να αισθάνονται ότι υπάρχουν, οι κούληδες, οι βιομηχανικοί εργάτες και οι αγρότες, πρέπει να ανατρέψουν αυτούς που τους εμποδίζουν να υπάρχουν. Η ξένη κυριαρχία είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τον εγχώριο ζυγό. Οι κούληδες πρέπει όχι μόνο να διώξουν τον Μπάλντουιν ή τον ΜακΝτόναλντ3, αλλά και να ανατρέψουν τις κυρίαρχες τάξεις. Το ένα δεν μπορεί να επιτευχθεί χωρίς το άλλο. Έτσι, η αφύπνιση της ανθρώπινης προσωπικότητας στις μάζες της Κίνας, που ξεπερνούν δέκα φορές τον πληθυσμό της Γαλλίας, αμέσως μετατρέπεται στη λάβα της κοινωνικής επανάστασης. Ένα υπέροχο θέαμα!

Αλλά εδώ εμφανίζεται στη σκηνή ο Μποροντίν και δηλώνει: «Στην επανάσταση, οι εργάτες πρέπει να κάνουν τη δουλειά του χαμάλη για την αστική τάξη»4. Η κοινωνική υποδούλωση από την οποία θέλουν να απελευθερωθούν βρίσκεται από τους εργάτες να έχει μεταφερθεί στη σφαίρα της πολιτικής. Σε ποιον οφείλουν αυτή την ποταπή πράξη; Στη γραφειοκρατία της Κομιντέρν. Στην προσπάθεια να «ελέγξει το Κουομιντάνγκ», βοηθά στην πράξη την αστική τάξη που επιδιώκει «την καταξίωση και την ασφάλεια» να υποδουλώσει τους κούληδες που θέλουν να υπάρχουν.

Ο Μποροντίν, ο οποίος παραμένει στο παρασκήνιο όλη την ώρα, χαρακτηρίζει τον εαυτό του στο μυθιστόρημα ως έναν «άνθρωπο της δράσης», ως έναν «επαγγελματία επαναστάτη», ως μια ζωντανή ενσάρκωση του μπολσεβικισμού στο έδαφος της Κίνας. Τίποτα δεν απέχει περισσότερο από την αλήθεια! Να η πολιτική βιογραφία του Μποροντίν: το 1903, σε ηλικία 19 ετών, μετανάστευσε στην Αμερική· το 1918, επέστρεψε στη Μόσχα, όπου, χάρη στη γνώση του της αγγλικής γλώσσας, «εξασφάλισε επαφή με ξένα κόμματα»· συνελήφθη στη Γλασκώβη το 1922, κατόπιν μετατέθηκε στην Κίνα ως εκπρόσωπος της Κομμουνιστικής Διεθνούς. Έχοντας εγκαταλείψει τη Ρωσία πριν από την πρώτη επανάσταση και επιστρέψει εκεί μετά την τρίτη, ο Μποροντίν εμφανίστηκε ως ο τέλειος εκπρόσωπος εκείνης της γραφειοκρατίας του κράτους και του κόμματος η οποία αναγνώρισε την επανάσταση μόνο μετά τη νίκη της. Όταν πρόκειται για νέους, μερικές φορές δεν είναι τίποτα περισσότερο από ένα θέμα χρονολογίας. Με ανθρώπους στην ηλικία των 40 ή 50, είναι ήδη ένας πολιτικός χαρακτηρισμός. Αν ο Μποροντίν προσκολλήθηκε άψογα στη νικηφόρα επανάσταση στη Ρωσία, αυτό δεν σημαίνει στο ελάχιστο ότι κλήθηκε να εξασφαλίσει τη νίκη της επανάστασης στην Κίνα. Οι άνθρω- ποι αυτού του τύπου αφομοιώνουν χωρίς δυσκολία τις χειρονομίες και τους τόνους του «επαγγελματία επαναστάτη». Πολλοί από αυτούς, με τον προστατευτικό χρωματισμό τους, εξαπατούν όχι μόνο τους άλλους, αλλά πολύ συχνά τον εαυτό τους. Η τολμηρή αδιαλλαξία του Μπολσεβίκου μεταμορφώνεται σε αυτούς στον κυνισμό του υπαλλήλου που είναι έτοιμος για οτιδήποτε. Αχ! να είχα εντολή από την Κεντρική Επιτροπή! Αυτή την ιερή και απαραβίαστη εγγύηση ο Μποροντίν την είχε πάντα στην τσέπη του.

Ο Γκαρίν δεν είναι ένας υπάλληλος, είναι πιο πρωτότυπος από τον Μποροντίν και ίσως ακόμη πιο κοντά στον επαναστατικό τύπο. Αλλά είναι στερημένος από την απαραίτητη συγκρότηση· ερασιτέχνης και θεατρινιστής, μπερδεύεται απελπιστικά στα μεγάλα γεγονότα και αυτό αποκαλύπτεται σε κάθε βήμα. Όσον αφορά τα συνθήματα της κινεζικής επανάστασης, εκφράζει τον εαυτό του έτσι: «...δημοκρατικές φλυαρίες, τα δικαιώματα του λαού, κ.λπ.» (βλέπε σελ. 36). Αυτό ηχεί ριζοσπαστικά, αλλά πρόκειται για ψευδή ριζοσπαστισμό. Τα συνθήματα της δημοκρατίας είναι αποκρουστική φλυαρία στο στόμα των Πουανκαρέ, Εριό, Λεόν Μπλουμ5, των ταχυδακτυλουργών καλλιτεχνών της Γαλλίας και δεσμοφυλάκων της Ινδο-Κίνας, της Αλγερίας και του Μαρόκου. Αλλά όταν οι Κινέζοι επαναστατούν στο όνομα των «δικαιωμάτων του λαού», αυτό έχει τόσο ελάχιστη σχέση με φλυαρία όπως τα συνθήματα της Γαλλικής Επανάστασης στο 18ο αιώνα. Στο Χονγκ Κονγκ, οι Βρετανοί άρπαγες απειλούσαν, στη διάρκεια της απεργίας, να επαναφέρουν τη σωματική τιμωρία. «Τα δικαιώματα του ανθρώπου και του πολίτη» στο Χονγκ Κονγκ σήμαιναν το δικαίωμα των Κινέζων να μη μαστιγώνονται από τα βρετανικά μαστίγια. Το να ξεσκεπάζεις τη δημοκρατική σαπίλα των ιμπεριαλιστών σημαίνει να υπηρετείς την επανάσταση· το να αποκαλείς τα συνθήματα της εξέγερσης των καταπιεσμένων «φλυαρία», σημαίνει να βοηθάς άθελά σου τους ιμπεριαλιστές.

Μια καλή δόση μαρξισμού θα προστάτευε το συγγραφέα από τη μοιραία περιφρόνηση αυτού του είδους. Αλλά ο Γκαρίν, γενικά, θεωρεί ότι η επαναστατική θεωρία είναι «δογματικά σκουπίδια». Είναι, βλέπετε, ένας από εκείνους για τους οποίους η επανάσταση είναι μόνο μια ορισμένη «κατάσταση πραγμάτων». Δεν είναι εκπληκτικό; Αλλά είναι ακριβώς επειδή η επανάσταση είναι μια «κατάσταση», δηλαδή, ένα στάδιο στην ανάπτυξη της κοινωνίας που εξαρτάται από αντικειμενικά αίτια και υποκείμενο σε καθορισμένους νόμους, που ένας επιστημονικός νους μπορεί να προβλέψει τη γενική κατεύθυνση των εξελίξεων. Μόνο η μελέτη της ανατομίας της κοινωνίας και της φυσιολογίας της επιτρέπει σε κάποιον να αντιδρά στην πορεία των γεγονότων στηρίζοντας τον εαυτό του σε επιστημονική πρόβλεψη και όχι στις υποθέσεις ενός ερασιτέχνη. Ο επαναστάτης που «περιφρονεί» την επαναστατική θεωρία δεν αξίζει περισσότερο από το γιατρό που περιφρονεί την ιατρική επιστήμη την οποία δεν γνωρίζει ή από το μηχανικό που αρνείται την τεχνολογία. Οι άνθρωποι που, χωρίς τη βοήθεια της επιστήμης, προσπαθούν να διορθώσουν αυτή την «κατάσταση πραγμάτων», την οποία αντιπροσωπεύει μια ασθένεια, αποκαλούνται μάγοι ή τσαρλατάνοι και διώκονται σύμφωνα με το νόμο. Αν υπήρχε ένα δικαστήριο για να δικάσει τους μάγους της επανάστασης, είναι πιθανό ότι ο Μποροντίν, όπως και οι Μοσχοβίτες εμπνευστές του, θα καταδικάζονταν αυστηρά. Φοβάμαι ότι ο ίδιος ο Γκαρίν δεν θα έβγαινε αλώβητος από την υπόθεση.

Δύο μορφές αντιπαρατίθενται μεταξύ τους στο μυθιστόρημα, ως οι δυο πόλοι της εθνικής επανάστασης: ο γέρο Τσενγκ Ντάι, η πνευματική αυθεντία της δεξιάς πτέρυγας του Κουομιντάνγκ, ο προφήτης και ο άγιος της αστικής τάξης, και ο Χονγκ, ο νεαρός ηγέτης των τρομοκρατών. Και οι δύο απεικονίζονται με μεγάλη δύναμη. Ο Τσενγκ Ντάι ενσαρκώνει τον παλαιό κινεζικό πολιτισμό μεταφρασμένο στη γλώσσα του ευρωπαϊκού πολιτισμού· με αυτό το εξαιρετικό ένδυμα «εξευγενίζει» τα συμφέροντα όλων των αρχουσών τάξεων της Κίνας. Οπωσδήποτε, ο Τσενγκ Ντάι θέλει την εθνική απελευθέρωση, αλλά φοβάται τις μάζες περισσότερο από τους ιμπεριαλιστές: μισεί την επανάσταση περισσότερο από το ζυγό που βαραίνει πάνω στο έθνος. Αν βαδίζει εμπρός της, είναι μόνο για να την κατευνάσει, να την υποτάξει, να την εξαντλήσει. Διεξάγει μια πολιτική αντίστασης σε δύο μέτωπα, ενάντια στον ιμπεριαλισμό και ενάντια στην επανάσταση, την πολιτική του Γκάντι στην Ινδία, την πολιτική η οποία, σε συγκεκριμένες χρονικές περιόδους και με τη μια ή την άλλη μορφή, η αστική τάξη έχει ακολουθήσει σε κάθε γεωγραφικό μήκος και πλάτος. Η παθητική αντίσταση γεννιέται από την τάση της αστικής τάξης να καναλιζάρει την κίνηση των μαζών και να την ξεφορτωθεί.

Όταν ο Γκαρίν λέει ότι η επιρροή του Τσενγκ Ντάι υψώνεται πάνω από την πολιτική, μπορεί κανείς να σηκώσει μόνο τους ώμους του. Η μασκαρεμένη πολιτική του «ακέραιου ανθρώπου» στην Κίνα, όπως στην Ινδία, εκφράζει με εξυψωμένη και αφηρημένα ηθικολογική μορφή τα συντηρητικά συμφέροντα των κατεχόντων. Η προσωπική ανιδιοτέλεια του Τσενγκ Ντάι δεν έρχεται διόλου σε αντίθεση με την πολιτική λειτουργία του: οι εκμεταλλευτές χρειάζονται «ακέραιους άνδρες», όπως η εκκλησιαστική ιεραρχία χρειάζεται αγίους.

Ποιοι περιτριγυρίζουν τον Τσενγκ Ντάι; Το μυθιστόρημα απαντά με αξιέπαινη ακρίβεια: ένας κόσμος «παλαιών μανδαρίνων, λαθρεμπόρων οπίου ή άσεμνων φωτογραφιών, ανθρώπων των γραμμάτων που έχουν γίνει έμποροι, δικηγόρων από τη σχολή του Παρισιού, διανοούμενων όλων των ειδών» (σελ. 125). Πίσω τους υψώνεται μια πιο στέρεα αστική τάξη που συνδέεται με την Αγγλία, και η οποία εξοπλίζει τον στρατηγό Τανγκ ενάντια στην επανάσταση. Στην προσδοκία της νίκης, ο Τανγκ ετοιμάζεται να κάνει τον Τσενγκ Ντάι επικεφαλής της κυβέρνησης. Και οι δυο τους, ο Τσενγκ Ντάι και ο Τανγκ, παρ’ όλα αυτά συνεχίζουν να είναι μέλη του Κουομιντάνγκ, το οποίο υπηρετούν ο Μποροντίν και ο Γκαρίν.

Όταν ο Τανγκ επιτίθεται σε ένα χωριό με τα στρατεύματά του, και όταν ετοιμάζεται να σφάξει τους επαναστάτες, ξεκινώντας με τον Μποροντίν και τον Γκαρίν, τους κομματικούς του συντρόφους, οι τελευταίοι με τη βοήθεια του Χονγκ, κινητοποιούν και εξοπλίζουν τους ανέργους. Αλλά αφού κερδίζεται η νίκη κατά του Τανγκ, οι ηγέτες δεν προσπαθούν να αλλάξουν ούτε ένα πράγμα που υπήρχε πριν. Δεν μπορούν να σπάσουν την αμφίβολη συμμαχία με τον Τσενγκ Ντάι, επειδή δεν έχουν εμπιστοσύνη στους εργάτες, τους κούληδες, τις επαναστατικές μάζες, είναι οι ίδιοι μολυσμένοι με τις προκαταλήψεις του Τσενγκ Ντάι, του οποίου είναι το επίλεκτο χέρι.

Για να μην αποδιώξουν την αστική τάξη αναγκάζονται να αγωνιστούν ενάντια στον Χονγκ. Ποιος είναι αυτός και πού έρχεται; «Από την αθλιότητα» (σελ. 41). Είναι από εκείνους που κάνουν την επανάσταση και όχι από εκείνους που προσέρχονται σε αυτή, όταν είναι νικηφόρα. Έχοντας συλλάβει την ιδέα για τη δολοφονία του Άγγλου κυβερνήτη του Χονγκ Κονγκ, ο Χονγκ ασχολείται με μόνο ένα πράγμα: «Όταν καταδικαστώ στην εσχάτη των ποινών, θα πρέπει να πουν στους νέους να με μιμηθούν» (σελ. 40).

Στον Χονγκ πρέπει να δοθεί ένα ξεκάθαρο πρόγραμμα: να ξεσηκώσει τους εργάτες, να τους συγκεντρώσει, να τους εξοπλίσει και να τους αντιπαραθέσει στον Τσενγκ Ντάι ως ένα εχθρό. Αλλά η γραφειοκρατία της Κομιντέρν επιζητεί τη φιλία του Τσενγκ Ντάι, απωθεί τον Χονγκ και τον εξοργίζει. Ο Χονγκ εξοντώνει τους τραπεζίτες και τους εμπόρους τον ένα μετά τον άλλο, τους ίδιους ακριβώς που «υποστηρίζουν» το Κουομιντάνγκ.

Ο Χονγκ σκοτώνει τους ιεραπόστολους: «Εκείνοι που διδάσκουν τους ανθρώπους να υποστηρίζουν τη δυστυχία πρέπει να τιμωρηθούν, χριστιανοί ιερείς ή άλλοι...» (σελ. 274). Αν ο Χονγκ δεν βρίσκει το σωστό δρόμο, είναι η υπαιτιότητα του Μποροντίν και του Γκαρίν που έχουν βάλει την επανάσταση στην ουρά των τραπεζιτών και των εμπόρων. Ο Χονγκ αντανακλά τη μάζα η οποία αφυπνίζεται αλλά η οποία δεν έχει ακόμη τρίψει τα μάτια της ή μαλακώσει τα χέρια της. Προσπαθεί με το περίστροφο και το μαχαίρι να ενεργεί για τις μάζες τις οποίες οι πράκτορες της Κομιντέρν παραλύουν. Αυτή είναι η γυμνή αλήθεια για την κινεζική επανάσταση.

* * *

Στο μεταξύ, η κυβέρνηση της Καντόνας «αμφιταλαντεύεται, επιδιώκοντας να μείνει ουδέτερη ανάμεσα στον Μποροντίν και τον Γκαρίν που ελέγχουν την αστυνομία και τα συνδικάτα και τον Τσενγκ Ντάι ο οποίος δεν ελέγχει τίποτα, αλλά παρ’ όλα αυτά υπάρχει» (σελ. 72). Έχουμε μια σχεδόν τέλεια εικόνα της δυαδικότητας της εξουσίας. Οι εκπρόσωποι της Κομιντέρν έχουν στα χέρια τους τα συνδικάτα της Καντόνας, την αστυνομία, τη σχολή Ευελπίδων της Γουαμπόα, τη συμπάθεια των μαζών, την ενίσχυση της ΕΣΣΔ. Ο Τσενγκ Ντάι έχει μια «ηθική» επιβολή, δηλαδή, το κύρος των θανάσιμα συγχυσμένων κατεχόντων. Οι φίλοι του Τσενγκ Ντάι κάθονται σε μια ανίσχυρη κυβέρνηση που υποστηρίζεται πρόθυμα από τους συμφιλιωτές. Αλλά αυτό δεν είναι το καθεστώς της Επανάστασης του Φλεβάρη, το καθεστώς του Κερένσκι, με τη μόνη διαφορά ότι ο ρόλος των Μενσεβίκων παίζεται από τους ψευτο-Μπολσεβίκους; Ο Μποροντίν δεν έχει καμία αμφιβολία γι’ αυτό, ακόμη κι αν μεταμφιέζεται σε Μπολσεβίκο και παίρνει τη μεταμφίεσή του στα σοβαρά.

Η κατευθυντήρια σκέψη του Γκαρίν και του Μποροντίν είναι να απαγορεύσουν στα κινεζικά και ξένα σκάφη, που πλέουν προς το λιμάνι της Καντόνας, να ελλιμενίζονται στο Χονγκ Κονγκ. Αυτοί οι άνθρωποι, που θεωρούν τους εαυτούς τους ρεαλιστές επαναστάτες, ελπίζουν, με το εμπορικό εμπάργκο να κλονίσουν την αγγλική κυριαρχία στη νότια Κίνα. Ποτέ δεν κρίνουν αναγκαίο πρώτα απ’ όλα να ανατρέψουν την κυβέρνηση της αστικής τάξης της Καντόνας, που περιμένει μόνο τη στιγμή για να παραδώσει την επανάσταση στην Αγγλία. Όχι, ο Μποροντίν και ο Γκαρίν χτυπούν κάθε μέρα στην πόρτα της «κυβέρνησης», και με το καπέλο στο χέρι, εκλιπαρούν να εκδοθεί το σωτήριο διάταγμα. Ένας από αυτούς θυμίζει στον Γκαρίν ότι κατά βάθος η κυβέρνηση είναι ένα φάντασμα. Ο Γκαρίν δεν ταράζεται. Φάντασμα ή όχι, απαντά, αφήστε τη να υπάρχει, όσο τη χρειαζόμαστε. Αυτός είναι ο τρόπος που ο ιερέας χρειάζεται το λείψανο που ο ίδιος κατασκευάζει με κερί και βαμβάκι. Τι κρύβεται πίσω από αυτή την πολιτική που αποδυναμώνει και ατιμάζει την επανάσταση; Ο σεβασμός που τρέφει ένας επαναστάτης από τη μικροαστική τάξη για έναν αστό με στέρεο συντηρητισμό. Είναι με αυτό τον τρόπο που οι πιο κόκκινοι από τους Γάλλους ριζοσπάστες είναι πάντα έτοιμοι να πέσουν στα γόνατα μπροστά στον Πουανκαρέ.

Αλλά ίσως οι μάζες της Καντόνας δεν ήταν ακόμη αρκετά ώριμες για να ανατρέψουν την κυβέρνηση της αστικής τάξης; Από όλη αυτή την ατμόσφαιρα, προκύπτει η πεποίθηση ότι χωρίς την αντίθεση της Κομιντέρν, η κυβέρνηση φάντασμα θα είχε ανατραπεί από καιρό κάτω από την πίεση των μαζών. Ας παραδεχτούμε όμως ότι οι εργάτες της Καντόνας ήταν ακόμη πολύ αδύναμοι για να δημιουργήσουν τη δική τους εξουσία. Ποιο, γενικά μιλώντας, είναι το αδύναμο σημείο των μαζών; Η κλίση τους να ακολουθούν τους εκμεταλλευτές. Σε αυτή την περίπτωση, το πρώτο καθήκον των επαναστατών είναι να βοηθούν τους εργάτες να απελευθερωθούν από τη δουλική εμπιστοσύνη. Παρ’ όλα αυτά, το έργο που επιτέλεσε η γραφειοκρατία της Κομιντέρν ήταν διαμετρικά αντίθετο σε αυτό. Εντύπωνε στις μάζες την έννοια της αναγκαιότητας να υποταχθούν στην αστική τάξη και δήλωνε ότι οι εχθροί της αστικής τάξης ήταν δικοί τους εχθροί.

Nα μην αποδιώξουμε τον Τσενγκ Ντάι; Αλλά αν ο Τσενγκ Ντάι απομακρυνθεί παρ’ όλα αυτά, το οποίο είναι αναπόφευκτο, αυτό δεν θα σημαίνει ότι ο Γκαρίν και ο Μποροντίν θα απαλλαγούν από την οικειοθελή δουλικότητά τους προς την αστική τάξη. Θα επιλέξουν μόνο ως το νέο κανάλι της δραστηριότητάς τους, τον Τσιανγκ Κάι-σεκ, γιο της ίδιας τάξης και ευέλπιδα συναδέλφο του Τσενγκ Ντάι. Επικεφαλής της στρατιωτικής σχολής Γουαμπόα που ιδρύθηκε από τους Μπολσεβίκους, ο Τσιανγκ Κάι-σεκ δεν περιορίζεται σε μια παθητική αντιπολίτευση· είναι έτοιμος να προσφύγει σε αιματηρή βία, όχι στην πληβειακή μορφή, τη μορφή των μαζών, αλλά στη στρατιωτική μορφή και μόνο εντός των ορίων που θα επιτρέπουν στην αστική τάξη να διατηρήσει μια απεριόριστη εξουσία πάνω στο στρατό. Ο Μποροντίν και ο Γκαρίν, οπλίζοντας τους εχθρούς τους, αφοπλίζουν και απωθούν τους φίλους τους. Αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο προετοιμάζουν την καταστροφή.

Αλλά δεν υπερεκτιμάμε την επίδραση της επαναστατικής γραφειοκρατίας στα γεγονότα; Όχι, η ίδια δείχτηκε ισχυρότερη από ό,τι θα μπορούσε να νομίζει, αν όχι για το καλό, τουλάχιστον για το κακό. Οι κούληδες που μόλις αρχίζουν να υπάρχουν πολιτικά απαιτούν μια θαρραλέα ηγεσία. Ο Χονγκ απαιτεί ένα τολμηρό πρόγραμμα. Η επανάσταση απαιτεί την ενέργεια εκατομμυρίων εξεγερμένων. Αλλά ο Μποροντίν και οι γραφειοκράτες του απαιτούν τον Τσενγκ Ντάι και τον Τσιανγκ Κάι-σεκ. Καταστέλλουν τον Χονγκ και εμποδίζουν τον εργάτη να σηκώσει το κεφάλι του. Σε λίγους μήνες, θα καταπνίξουν την αγροτική εξέγερση, ώστε να μην αποδιώξουν το σύνολο της αστικής τάξης από το στρατό. Η δύναμή τους είναι ότι εκπροσωπούν το Ρωσικό Οκτώβρη, τον μπολσεβικισμό, την Κομμουνιστική Διεθνή. Έχοντας σφετεριστεί την αυθεντία, το λάβαρο και τους πόρους της μεγαλύτερης από όλες τις επαναστάσεις, η γραφειοκρατία κλείνει το δρόμο σε μια άλλη επανάσταση, που είχε επίσης όλες τις πιθανότητες να είναι μεγάλη.

Ο διάλογος μεταξύ του Μποροντίν και του Χονγκ (σελ. 181-182) είναι το πιο τρομερό κατηγορητήριο εναντίον του Μποροντίν και των εμπνευστών του στη Μόσχα. Ο Χονγκ, ως συνήθως, επιζητεί την ανάληψη αποφασιστικής δράσης. Ζητά την τιμωρία των πιο προβεβλημένων αστών. Ο Μποροντίν βρίσκει αυτή μόνο την απάντηση: «Εκείνοι που πληρώνουν δεν πρέπει να θιχτούν». «Η επανάσταση δεν είναι τόσο απλή», λέει ο Γκαρίν από την πλευρά του. «Η επανάσταση σημαίνει να πληρώνεις ένα στρατό», προσθέτει ο Μποροντίν. Αυτοί οι αφορισμοί περιέχουν όλα τα στοιχεία της θηλιάς στην οποία στραγγαλίστηκε η κινεζική επανάσταση. Ο Μποροντίν προστάτευσε την αστική τάξη η οποία, ως αποζημίωση, έκανε εισφορές για την «επανάσταση», με τα χρήματα να πηγαίνουν στο στρατό του Τσιανγκ Κάι-σεκ. Ο στρατός του Τσιανγκ Κάι-σεκ εξολόθρευσε το προλεταριάτο και εκκαθάρισε την επανάσταση. Ήταν πραγματικά αυτό αδύνατο να προβλεφθεί; Και δεν προβλέφθηκε πραγματικά; Η αστική τάξη πληρώνει πρόθυμα μόνο για το στρατό που την υπηρετεί εναντίον του λαού. Ο στρατός της επανάστασης δεν περιμένει για εισφορές: τους εξαναγκάζει να πληρώσουν. Αυτό ονομάζεται η επαναστατική δικτατορία. Ο Χονγκ εμφανίζεται με επιτυχία σε συγκεντρώσεις των εργατών και κατακεραυνώνει τους «Ρώσους», τους υπαίτιους της καταστροφής για την επανάσταση. Ο δρόμος του ίδιου του Χονγκ δεν οδηγεί στο στόχο, αλλά έχει δίκιο απέναντι στον Μποροντίν. «Μήπως οι ηγέτες των Ταϊπίνγκ είχαν Ρώσους συμβούλους; Και μήπως είχαν οι μπόξερ;» (σελ. 189).

Αν η κινεζική επανάσταση του 1924-1927 είχε αφεθεί στον εαυτό της, ίσως δεν θα είχε φτάσει στη νίκη αμέσως, αλλά δεν θα κατέφευγε στις μεθόδους του χαρακίρι, δεν θα είχε γνωρίσει ντροπιαστικές συνθηκολογήσεις και θα είχε εκπαιδεύσει επαναστάτες ηγέτες. Μεταξύ της δυαδικής εξουσίας της Καντόνας και της Πετρούπολης υπάρχει η τραγική διαφορά ότι στην Κίνα στην πραγματικότητα δεν υπήρχε μπολσεβικισμός· κάτω από το όνομα του τροτσκισμού, ανακηρύχθηκε αντεπαναστατική θεωρία και καταδιώχθηκε με κάθε μέθοδο συκοφαντίας και καταστολής. Εκεί όπου ο Κερένσκι δεν τα κατάφερε στη διάρκεια των ημερών του Ιούλη, ο Στάλιν πέτυχε δέκα χρόνια αργότερα στην Κίνα.

Ο Μποροντίν και «όλοι οι Μπολσεβίκοι της γενιάς του», μας λέει ο Γκαρίν, διακρίνονταν για την πάλη τους ενάντια στους αναρχικούς. Η παρατήρηση αυτή ήταν απαραίτητη στο συγγραφέα, ώστε να προετοιμάσει τον αναγνώστη για την πάλη του Μποροντίν ενάντια στην ομάδα του Χονγκ. Ιστορικά είναι ψευδής. Ο αναρχισμός δεν μπόρεσε να σηκώσει το κεφάλι του στη Ρωσία, όχι επειδή οι Μπολσεβίκοι αγωνίστηκαν με επιτυχία εναντίον του, αλλά επειδή είχαν πρώτα υποσκάψει το έδαφος κάτω από τα πόδια του. Ο αναρχισμός, αν δεν ζει μέσα στους τέσσερις τοίχους στις καφετέριες των διανοουμένων ή τα γραφεία σύνταξης των εφημερίδων, αλλά έχει διεισδύσει πιο βαθιά, μεταφράζει την ψυχολογία της απελπισίας στις μάζες και αντιπροσωπεύει την πολιτική τιμωρία για τις απάτες της δημοκρατίας και την προδοσία του οπορτουνισμού. Η τόλμη του μπολσεβικισμού στην τοποθέτηση των επαναστατικών προβλημάτων και στη διδασκαλία της λύσης τους, δεν άφησε κανένα περιθώριο για την ανάπτυξη του αναρχισμού στη Ρωσία. Αλλά αν η ιστορική έρευνα του Μαλρό δεν είναι ακριβής, η αφήγησή του δείχνει αξιοθαύμαστα πώς η οπορτουνιστική πολιτική των Στάλιν-Μποροντίν προετοίμασε το έδαφος για την αναρχική τρομοκρατία στην Κίνα.

Καθοδηγούμενος από τη λογική αυτής της πολιτικής, ο Μποροντίν συναινεί να εκδώσει ένα διάταγμα εναντίον των τρομοκρατών. Τους σταθερούς επαναστάτες, ωθημένους στο δρόμο του τυχοδιωκτισμού από τα εγκλήματα των ηγετών της Μόσχας, η αστική τάξη της Καντόνας, στην οποία παρέχεται η ευλογία της Κομιντέρν, τους ανακηρύσσει εκτός νόμου. Απαντούν με πράξεις τρομοκρατίας εναντίον των ψευδο-επαναστατών γραφειοκρατών που προστατεύουν την εύπορη αστική τάξη. Ο Μποροντίν και ο Γκαρίν συλλαμβάνουν τους τρομοκράτες και τους καταστρέφουν, υπερασπιζόμενοι πλέον όχι μόνο την αστική τάξη αλλά και τα δικά τους κεφάλια. Με αυτό τον τρόπο, η πολιτική του συμβιβασμού κατρακυλά μοιραία στο χαμηλότερο βαθμό προδοσίας.

Το βιβλίο ονομάζεται Οι Κατακτητές. Ο συγγραφέας εφαρμόζει αυτό το διφορούμενο τίτλο, που απεικονίζει την επανάσταση με τα χρώματα του ιμπεριαλισμού, στους Ρώσους Μπολσεβίκους, ή ακριβέστερα, σε ένα ορισμένο μέρος τους. Οι κατακτητές; Οι κινεζικές μάζες ξεσηκώθηκαν σε μια επαναστατική εξέγερση, υπό την καταφανή επίδραση της εξέγερσης του Οκτώβρη ως παράδειγμά τους και με τον μπολσεβικισμό ως σημαία τους. Αλλά οι «κατακτητές» δεν κατέκτησαν τίποτα. Αντίθετα, παρέδωσαν τα πάντα στον εχθρό. Αν η ρωσική επανάσταση προκάλεσε την κινεζική επανάσταση, οι Ρώσοι επίγονοι την κατέστειλαν. Ο Μαλρό δεν εξάγει αυτά τα συμπεράσματα. Ο ίδιος δεν φαίνεται καν να τα υποψιάζεται. Παρ’ όλα αυτά προκύπτουν εντελώς καθαρά από το υπόβαθρο του αξιοπρόσεκτου βιβλίου του.


Σημειώσεις

1. Ο Πιέρ Γκαρίν είναι ένας επινοημένος ήρωας του Μαλρό. Συμμερίζεται τη δική του θεώρηση για τα πράγματα, που συνδυάζει μια θολή, ανώριμη επαναστατικότητα με την περιφρόνηση της μαρξιστικής θεωρίας και το ρομαντικό ατομικισμό.

2. Γκαλίν ήταν το ψευδώνυμο του Βασίλι Μπλιούχερ (1889-1938), μετέπειτα στρατάρχη της ΕΣΣΔ, που χάθηκε στις σταλινικές διώξεις το 1938.

3. Ο Στάνλεϊ Μπάλντουιν (1884-1953) ήταν ηγέτης των Βρετανών Τόρηδων, πρωθυπουργός στα 1935-37. Ο Ράμσεϊ Μακντόναλντ ήταν Βρετανός ρεφορμιστής πολιτικός, ηγέτης των Εργατικών και πρωθυπουργός της Βρετανίας το 1924 και στα 1929-35.

4. Βλέπε το γράμμα του Τσεν Του-σιου, εδώ, σελ. 100.

5. Ο Ρεϊμόν Πουανκαρέ (1860-1934) ήταν Γάλλος αστός πολιτικός, πρωθυπουργός και πρόεδρος της Γαλλίας για πολλά χρόνια.

Ο Εντουάρ Εριό (1872-1957) ήταν ηγέτης του Γαλλικού Ριζοσπαστικού Κόμματος.

Ο Λεόν Μπλουμ (1872-1950) ήταν Γάλλος ρεφορμιστής πολιτικός, ηγέτης του Γαλλικού Σοσιαλιστικού Κόμματος και πρωθυπουργός της χώρας επί κυβερνήσεων Λαϊκού Μετώπου.


* Το παρόν άρθρο του Τρότσκι δημοσιεύθηκε στο The Militant τον Ιούνιο του 1931. Πηγή: Μαρξιστική Σκέψη, τόμ. 17, σελ. 108-117