Προς τη 200στή επέτειο από το θάνατο του Ισαάκ Νεύτωνα
Προλεγόμενα στα άρθρα των Α. Αϊνστάιν και Τζ. Τζ. Τόμσον

του Μπόρις Χέσεν*

Η διακοσιετηρίδα από το θάνατο του Νεύτωνα σημαδεύτηκε σε όλο τον κόσμο με μια σειρά από εορτασμούς, ομιλίες, εισηγήσεις και άρθρα. Τα έργα του Νεύτωνα, οι σκέψεις του αποκτούν ιδιαίτερο ενδιαφέρον στα πλαίσια της επανάστασης, που πραγματοποιείται σήμερα στη σύγχρονη ακριβή φυσιογνωσία. Πολλές από τις ιδέες του Νεύτωνα και πρώτα απ’ όλα οι ιδέες της Οπτικής του ξαναποκτούν σημασία και ενδιαφέρον. Την ίδια στιγμή, όμως, προβάλλονται στο φόντο της κρίσης, στην οποία βρίσκεται σήμερα η φυσική, ιδιαίτερα χτυπητά οι αδύνατες πλευρές της Φυσικής Φιλοσοφίας του. Οι βασικές μεθοδολογικές έννοιες και προϋποθέσεις του συστήματος της φυσικής του Νεύτωνα θα πρέπει να επανεξεταστούν. Και η θεωρητική φυσιογνωσία με την ίδια την πορεία της ανάπτυξής της οδηγεί προς μια τέτοια επανεξέταση. Πώς πρέπει να γίνεται η επανεξέταση και η περαιτέρω ανάπτυξη της φυσικής του Νεύτωνα; Πώς οι νέες έννοιες, που προωθηθήκαν ως αποτέλεσμα της ανάπτυξης της φυσικής στη τελευταία εικοσαετία, συνδέονται με την φυσική του Νεύτωνα και υπάρχει γενικώς μια οποιαδήποτε τέτοια σύνδεση;


Όλα αυτά τα ερωτήματα προκύπτουν αναπόφευκτα και χωρίς οποιαδήποτε σχέση, φυσικά, με τη 200στή επέτειο, κι όμως η ίδια παρότρυνε σε σημαντικό βαθμό στην τοποθέτηση παρόμοιων ερωτημάτων.

Τα δημοσιευόμενα πιο κάτω άρθρα των Αϊνστάιν, Τζ. Τζ. Τόμσον και Κ. Λαμπ έχουν διαφορετική προσέγγιση στο ζήτημα του ρόλου και της σπουδαιότητας του Νεύτωνα και της εκτίμησης των έργων του.

Οι γιορτασμοί του Νεύτωνα στην Αγγλία ξεχώρισαν για την ιδιαίτερη μεγαλοπρέπειά τους. Εξέχοντα μέλη της Βασιλικής Ακαδημίας Επιστημών, οι πιο διακεκριμένοι φυσικοί της Αγγλίας, αφιέρωσαν τις ομιλίες τους στα έργα του Νεύτωνα. Οι Τόμσον, Τζινς, Λαμπ, Γκλέιζμπρουκ και πολλοί άλλοι σκιαγράφησαν την εικόνα εκείνου που έκανε ο Νεύτων στους κλάδους της φυσικής, μηχανικής, της αστρονομίας και των μαθηματικών.

Όμως σε αυτές τις ομιλίες, συχνά λαμπρές στη μορφή, απουσιάζουν σχεδόν κάποιες γενικεύσεις. Δεν γίνονται σχεδόν προσπάθειες να βάλουν το ερώτημα για τη μεθοδολογία και φιλοσοφία του Νεύτωνα και τη σύνδεσή της με τη σύγχρονη φυσική. Στις περισσότερες περιπτώσεις τα άρθρα δίνουν έναν ενδιαφέροντα σχολιασμό των έργων του Νεύτωνα σε κάποιο τομέα, συχνά χωρίς καμία προσπάθεια, μάλιστα, να θέσουν το ζήτημα της λογικής συνέπειας των έργων του Νεύτωνα. Η πατρίδα του κλασικού εμπειρισμού κι εδώ κάνει αισθητή τη παρουσία της.

Η ομιλία του Τζ. Τζ. Τόμσον, αν και δεν προβάλλει τα βασικά ζητήματα αρχής, είναι όμως, πιο βαθιά σε περιεχόμενο από τις άλλες. Μάλλον η πιο γενικευμένη και προσηλωμένη σε περιεχόμενο, που επεδίωκε να συνδέσει τα έργα του Νεύτωνα με την πραγματοποιούμενη στη σύγχρονη φυσική ανατροπή, ήταν η ομιλία… του λόρδου επισκόπου του Μπέρμιγχαμ, μέλους της Βασιλικής Ακαδημίας, δόκτορα Ε. Β. Μπαρνς.

Στην εκτενή προσφώνησή του ο λόρδος - επίσκοπος προσπαθεί να αποδείξει ότι «αν και τα 39 άρθρα σύμβολα πίστης της αγγλικανικής εκκλησίας είχαν συνταχθεί ακόμα στη πριν από τον Κοπέρνικο εποχή… αν και σε πρώτη ματιά η θεολογία συνδέεται με τις πιο ανόητες προλήψεις σχετικά με το οικοδόμημα και την προέλευση του κόσμου» – η θεολογία ακολουθεί επίσης την εξέλιξη. «Χάρη στη συνεχή δουλειά τον καθοδηγητών της εκκλησίας αυτή αλλάζει τη μορφή της και η διαδικασία αυτή δεν έχει ακόμα ολοκληρωθεί». Η θεολογία πρέπει να βασίζεται και να αξιοποιεί όλα τα επιτεύγματα της επιστήμης, του παρελθόντος, όπως και της σύγχρονης. Γι’ αυτό και το όνομα του Νεύτωνα είναι αγαπητό στην εκκλησία, όπως και στην επιστήμη.

 


Μετά την επιμνημόσυνη δέηση για τον Νεύτωνα, που έκανε κατόπιν αιτήματος της Μαθηματικής Εταιρείας του Γιορκσάιρ και με την οποία έληξαν οι εορτασμοί, ο επίσκοπος συνόψισε στον τελικό του λόγο όλες τις ομιλίες και με ικανοποίηση διαπίστωσε τη σύμπνοια της επιστήμης και της θρησκείας, υπογραμμίζοντας ότι η πρωτοβουλία να ολοκληρωθούν οι εορτασμοί με θρησκευτική ακολουθία προερχόταν από ομάδα ηγετικών επιστημόνων. Ο αγγλικός εμπειρισμός κι εδώ δεν αθέτησε τις παραδόσεις του.
Το άρθρο του Αϊνστάιν σε αντίθεση με το αγγλικό πνεύμα, βάζει συγκεκριμένα πιο γενικά τα κατ’ αρχήν ζητήματα σχετικά με την επίδραση των ιδεών του Νεύτωνα στο χαρακτήρα ανάπτυξης της θεωρητικής φυσικής και των αμοιβαίων σχέσεων αυτών των ιδεών με την μεθοδολογία της σύγχρονης φυσιογνωσίας.

Γι’ αυτό θα είναι εύθετο να λεχτούν μερικά πράγματα σχετικά με κάποιες καταρχήν θέσεις που πρόβαλε ο Νεύτων.
Ο 17ος αιώνας είναι ο αιώνας στροφής στην ιστορία ανάπτυξης της φυσικής: ξεκινώντας από τον Γαλιλαίο, η πάλη ενάντια στη σχολαστική αριστοτέλεια φυσική ολοκληρώνεται προς τις αρχές του 18ου αιώνα. Οι «λανθάνουσες ιδιότητες», horror vacui, εκδιώκονται για πάντα από τη φυσική. Καθιερώνονται οι γενικοί κανόνες της μηχανικής, γήινης και ουράνιας. Οι Γκασεντί και Μπόιλ διατυπώνουν με σαφήνεια τις αρχές του ατομισμού. Δημιουργούνται και τελειοποιούνται βασικά εργαλεία για τη μελέτη της φύσης (τηλεσκόπια, μικροσκόπια, θερμόμετρα). Μπαίνουν ισχυρές αρχές στην ποσοτική και μαθηματική μελέτη της φύσης.

Η αντίδραση ενάντια στη σχολαστική φυσική τροφοδοτείται από δύο πηγές: τον εμπειρισμό του Βάκωνα και τις μηχανιστικές αρχές της φυσικής του Ντεκάρτ. Ο πιο συνεπής και προσηλωμένος στις αρχές αντίπαλος της αριστοτελικής σχολαστικής φυσικής και της φυσικής των λανθανουσών ιδιοτήτων ήταν ο Ντεκάρτ.

Ως λανθάνουσες ιδιότητες ο Αριστοτέλης χαρακτήριζε εκείνα τα γνωρίσματα των αντικειμένων τα οποία δεν μπορούν να τα συλλάβουν οι αισθήσεις μας, τα οποία, όμως, είναι τα αίτια των παρατηρούμενων από εμάς δράσεων των αντικειμένων: ο μαγνήτης ελκύει επειδή έχει τη μαγνητική ισχύ της έλξεως, αυτή η ισχύς είναι το λανθάνον γνώρισμα – qualitas occulta. Είναι κατανοητό, ότι μια τέτοια μεθοδολογία δεν μπορούσε να χρησιμεύσει ως εργαλείο της επιστημονικής μελέτης και εναντίον αυτής αγόρευε με όλη του τη δύναμη ο Ντεκάρτ.

«Το λέω ανοιχτά –δήλωνε ο ίδιος– ότι στη φύση των σωματικών πραγμάτων εγώ δεν αναγνωρίζω καμία άλλη ύλη εκτός από εκείνη που μπορεί να διαιρείται με οποιοδήποτε τρόπο, μπορεί να αποκτά μορφή και να κινείται, την οποία οι μαθηματικοί την ονομάζουν ποσότητα και την κάνουν αντικείμενο των αποδείξεών τους, ότι εξετάζω σε αυτήν την ύλη μόνο τη διαίρεσή της, τα σχήματα και τις κινήσεις και δεν αποδέχομαι τίποτα ως αλήθεια που δεν απορρέει από αυτές τις αρχές με την ίδια ευκρίνεια, όπως η εγκυρότητα των μαθηματικών κανόνων. Με αυτό τον τρόπο είναι δυνατό να εξηγηθούν όλα τα φαινόμενα της φύσης. Γι’ αυτό είμαι της άποψης, ότι στη φυσική δεν χρειάζονται και είναι ανεπίτρεπτες άλλες αρχές, εκτός από τις εδώ αναφερόμενες»1.

Η μηχανική αρχή αιτιολόγησης της φύσης δεν έγινε μόνο το σύνθημα στην πάλη κατά της σχολαστικής φιλοσοφίας, αλλά και η βασική επιστημονική μεθοδολογία.
«…Η πραγματική φιλοσοφία –λέει ο Χόιγκενς– κατατάσσει όλες τις αιτίες των φαινομένων της φύσης στις μηχανικές αιτίες. Κι έτσι ακριβώς πρέπει να ενεργούμε, κατά τη γνώμη μου, είτε να εγκαταλείψουμε γενικά κάθε ελπίδα να κατανοήσουμε οτιδήποτε στη φυσική»2.


Η μηχανική αρχή είναι, όμως, μόνο ένα από τα συστατικά της φυσικής του Ντεκάρτ. Το βασικότερο ζήτημα της εποχής ήταν το ζήτημα της γενικής μεθόδου της επιστημονικής μελέτης. Εάν ο Βάκων θα επέλεγε ως βασικό σημείο εκκίνησης την εμπειρία, τότε ο μοναδικός δρόμος προς την γνώση, συμφώνα με τον Ντεκάρτ, συνίσταται στην αφαίρεση. Η φυσική του Ντεκάρτ αποτελεί ένα λαμπρό παράδειγμα χρήσης του ορθολογισμού, συνδεόμενου με τη μηχανική αρχή εξήγησης της φύσης. Εκεί είναι το προτέρημα και η ανεπάρκειά της. Χάρη σε αυτή τη σύνθεση ο Ντεκάρτ κατάφερε να δημιουργήσει εκείνη τη μεγαλειώδη εικόνα του κόσμου η οποία σε πολλά όχι μόνο δεν έχασε τη σημασία της αλλά αποκτά, μάλλον, σήμερα ειδικό ακριβώς ενδιαφέρον.


«Το μεγαλείο του σχεδίου του Ντεκάρτ και η τόλμη με την οποία είχε πραγματοποιηθεί, παρότρυνε με ανυπέρβλητο τρόπο την επιστημονική σκέψη. Από τα συντρίμμια του συστήματός του οι μετέπειτα επιστήμονες δημιούργησαν τις πιο ανθεκτικές θεωρίες οι οποίες διατηρήσαν τη σημασία τους ως σήμερα»3.


Η φυσική του Ντεκάρτ έβαζε στον εαυτό της το στόχο να δώσει, βασιζόμενη στη μηχανική κοσμοθεωρία, την πλήρη εικόνα όλων των φαινομένων της φύσης: «Στη φυσική… μετά από την ανακάλυψη των πραγματικών αρχών των υλικών πραγμάτων, εξερευνάται γενικά το πώς δημιουργήθηκε όλος ο κόσμος, έπειτα χωριστά, ποια είναι η φύση της γης και όλων των άλλων σωμάτων, που βρίσκονται κοντά στη γη, όπως, λ.χ., ο αέρας, το νερό, η φωτιά, ο μαγνήτης και άλλα υλικά. Μετά πρέπει να μελετηθεί ξεχωριστά η φύση των πλανητών, των ζώων και ιδιαίτερα των ανθρώπων για να είναι πιο βολικό να στραφείς προς την ανακάλυψη άλλων χρήσιμων αληθειών». (Ντεκάρτ, Αρχές της φιλοσοφίας. Γράμμα του συγγραφέα στον Γάλλο μεταφραστή, παρατιθέμενο ως πρόλογος, μετάφραση Στρετένσκι, σελ. 9).


Καθορίζοντας τις έννοιες της ύλης και της κίνησης, ο Ντεκάρτ συντάσσει το σύστημα της φυσικής βάσει του σχεδίου, που αναφέρθηκε πιο πάνω. Η φυσική του, όμως, δεν είναι μια εγκυκλοπαιδική περίληψη της σύγχρονης γνώσης. Η φυσική, ως επιστήμη, δεν υπήρχε ακόμα τότε. Από την εποχή του Γαλιλαίου αυτή περνά την περίοδο της αρχικής συσσώρευσης πραγματικών γνώσεων για τη φύση, που αποκτούνται πια όχι μόνο με παρατηρήσεις, αλλά και με πειράματα. Γι’ αυτό ο Ντεκάρτ συντάσσει τη φυσική του ως ολοκληρωμένο ορθολογικό σύστημα, ερχόμενος ενίοτε σε αντίθεση, μάλιστα, με τα γνωστά εκείνη την εποχή δεδομένα (η κρούση των σφαιρών).
Οι στόχοι του Νεύτωνα στο τομέα της φυσικής ήταν διαφορετικοί.


Για τον Ντεκάρτ το βασικό ζήτημα ήταν το ζήτημα της μεθόδου. Αφού αυτή η μέθοδος είχε ανακαλυφθεί, θα έπρεπε να διαμορφωθεί και το σύστημα της επιστήμης. Διεξάγοντας αμείλικτη πάλη κατά της αριστοτελικής φυσικής των λανθανουσών ιδιοτήτων, ο Ντεκάρτ διατύπωσε τις βασικές θέσεις της μηχανικής κοσμοθεωρίας ως βασικές μεθοδολογικές προϋποθέσεις της μελέτης της φύσης.


Εφαρμόζοντας με συνέπεια αυτή την αρχή, ο Ντεκάρτ δεν σταμάτησε και στην περίπτωση αναγωγής της μάζας στην έκταση (όγκο). Οποιαδήποτε άλλη έννοια της μάζας ήταν πια γι’ αυτόν «λανθάνουσα ιδιότητα». Και όλα τα φαινόμενα θα έπρεπε να επεξηγούνται μόνο από «το σχήμα και την κίνηση».


Σε αυτή τη μοναδική και ολοκληρωμένη κατασκευή του οικοδομήματος της φυσικής, που βάζει στα θεμέλια την ενότητα της μηχανικής αντίληψης και την ορθολογική μέθοδο, η φυσική του Νεύτωνα αντιπαρατίθεται ως σύστημα της μαθηματικής φαινομενολογίας.


«Η γενική φαινομενολογία –λέει ο Μπόλτζμαν– βάζει μπροστά της το στόχο την καταγραφής κάθε ομάδας φαινομένων μέσω απαρίθμησης όλων των φαινομένων, που επάγονται στη δεδομένη ομάδα και τη φυσικοϊστορική τους απεικόνιση, χωρίς να περιορίζει τον εαυτό της με κανένα τρόπο, αλλά αρνούμενη κάθε ενιαία φυσικοεπιστημονική αντίληψη, είτε μηχανικής είτε όποιας άλλης τεκμηρίωσης»4.


Πράγματι, παρόλο που η έκθεση του Νεύτωνα ονομάζεται «Μαθηματικές αρχές της φυσικής φιλοσοφίας», εμείς δεν βρίσκουμε στον ίδιο μια φιλοσοφικά τεκμηριωμένη και με συνέπεια εκπληρωμένη φυσικοεπιστημονική κοσμοθεωρία. Η μεθοδολογία του Νεύτωνα είναι μεθοδολογία του εμπειρισμού, ενσαρκωμένη σε μαθηματική μορφή.


Η πάλη της φυσικής του Νεύτωνα και του Ντεκάρτ είναι η πάλη μεταξύ εμπειρισμού και ορθολογισμού στο ζήτημα της μελέτης της φύσης. Και πρέπει να επισημάνουμε ότι η φυσική του Νεύτωνα επικρατεί όχι ως σύνθεση αυτών των κατευθύνσεων, αλλά ως μαθηματική ακριβώς φαινομενολογία. Γι’ αυτό μπορείς να κατανοήσεις και να εκτιμήσεις τη σημασία και τη θέση του Νεύτωνα μόνο συγκρίνοντας τον με τον Ντεκάρτ. Και έχει απόλυτο δίκαιο σχετικά με αυτό ο Τζ. Τζ. Τόμσον, όταν στο λόγο του για τα έργα του Νεύτωνα στον τομέα της φυσικής αποτίει φόρο τιμής στα έργα του Ντεκάρτ. Είναι ενδιαφέρον να επισημανθεί ότι ο ίδιος υποδεικνύει εκείνες ακριβώς τις μεθοδολογικές αρχές τις οποίες εισήγαγε στη φυσική ο Ντεκάρτ, αλλά δεν υπογραμμίζει ότι η θεωρία του των δινών και του αιθέρα αποτελούν τη συνέπεια των αναφερόμενων πιο πάνω μεθοδολογικών αρχών.


Η θεωρία των δινών και ο αιθέρας του Ντεκάρτ συνδέονταν στενά με τη βαθιά του τοποθέτηση του ζητήματος της ασυνέχειας και της συνέχειας. Το ζήτημα για τη μεγάλη εμβέλεια και τη μικρή εμβέλεια είναι κατ’ ουσία το ζήτημα συνέχειας και ασυνέχειας. Η κλασική ατομιστική, η οποία υποθέτει τα άτομα και το κενό χώρο και θεωρεί ότι η οποιαδήποτε δράση δεν είναι εξ αποστάσεως δράση, αλλά μια ώθηση, «δράση από πίσω» (vis a tergo), δεν εξηγεί κατ’ ουσία απολύτως τίποτα, επειδή και η μετάδοση της ώθησης μέσω σπρωξίματος είναι μεθοδολογικά επίσης μη κατανοητή ως δράση εξ αποστάσεως.


Ο Μάξγουελ έδειξε, με ένα ιδιαίτερα έξυπνο πείραμα ότι, όταν ένα σώμα σπρώχνει ένα άλλο, το πρώτο δεν αγγίζει το άλλο5.


Ο Ντεκάρτ κατανοούσε καλά αυτές τις δυσκολίες και γι’ αυτό στη θεωρία του των δινών και του αιθέρα ήθελε να παρουσιάσει τη σύνθεση ατομιστικής και συνεχούς θεωρίας της ύλης.
Το πρόβλημα της συνέχειας και ασυνέχειας είναι το κύριο πρόβλημα της σύγχρονης φυσικής και γι’ αυτό οι μεθοδολογικές μελέτες του Ντεκάρτ έχουν και τώρα φρεσκάδα και ενδιαφέρον.
Ο Νεύτων προσέγγιζε αυτά τα ζητήματα από καθαρά φαινομενολογική άποψη.
Βέβαια δεν μπορεί να ειπωθεί ότι ο Νεύτων δεν έθετε όλα αυτά τα κατ’ αρχήν ζητήματα, η ουσία, όμως, βρίσκεται στο γεγονός ότι οι μεθοδολογικοί συλλογισμοί του Νεύτωνα δεν συγκροτούν ένα ολοκληρωμένο σύστημα, δεν αποτελούν το σημείο εκκίνησης για τις συναγωγές του.
Από αυτή την άποψη επιτρέπεται και πρέπει να αντιπαραθέτουμε τον Νεύτωνα στον Ντεκάρτ, για τον οποίο η μέθοδος και οι μεθοδολογικές προϋποθέσεις αποτελούν τα θεμέλιο και την ψυχή της φυσικής του.


Είναι αρκετά καλά γνωστό6 ότι τον εμπειρισμό και το φαινομενολογισμό του Νεύτωνα τον τόνισε και τον μετέτρεψε σε συστηματική κοσμοθεωρία ο Κόουτς. Θα ήταν, όμως, ολότελα λάθος και μη μαρξιστικό να ισχυριστεί κανείς για τους λόγους αυτούς ότι δεν υπάρχει στην ουσία αντίθεση μεταξύ του Νεύτωνα και του Ντεκάρτ.


Έχουμε τη φυσική του Νεύτωνα ως ένα ενιαίο και ιστορικά αναγκαίο σύστημα φυσικών αντιλήψεων. Για μας έχει σημασία όχι ο χαρακτήρας του Νεύτωνα, που επέτρεψε στον Κόουτς να προσθέσει τροποποιήσεις στα Principia, αλλά όλο το σύστημα των απόψεων του Νεύτωνα, διότι αυτό εκφράστηκε στο χαρακτήρα και την κατεύθυνση των συγκεκριμένων μελετών του.

Κάθε εποχή στροφής πρέπει να εξετάζεται με όλη τη πολυμορφία των αντιφατικών ρευμάτων της. Η προσωπικότητα του Λουθήρου δεν είναι επαρκής και κατανοητή χωρίς την προσωπικότητα του Μίντσερ. Και εκείνο το υπόδειγμα της μαρξιστικής ανάλυσης, το οποίο δόθηκε από τον Ένγκελς στο Ο Πόλεμος των Χωρικών, έπρεπε να χρησιμοποιηθεί για την εξεταζόμενη από εμάς εποχή της πάλης του Νεύτωνα και του Ντεκάρτ. Όπως η «πρόβλεψη του κομμουνισμού στη φαντασία έγινε στη πραγματικότητα πρόβλεψη των σύγχρονων αστικών σχέσεων»7, έτσι και η φυσική του Ντεκάρτ είναι μια μεγαλοπρεπής πρόβλεψη των μεθοδολογικών προβλημάτων, τα οποία μετά από δυο αιώνες θα αποκτήσουν επίκαιρη σημασία, με βάση τα συγκεντρωμένα εξακριβωμένα στοιχεία.

Όμως και η φυσική του Νεύτωνα είναι ένα αναγκαίο στάδιο στην ανάπτυξη της ακριβούς φυσιογνωσίας, όπως και η οποιαδήποτε μεθοδολογία, αλλά η περαιτέρω ανάπτυξή της όλο και περισσότερο αποκαλύπτει την ανεπάρκεια και το μη ικανοποιητικό χαρακτήρα των μεθοδολογικών της προϋποθέσεων. Αυτή τη σπουδαιότητα της φυσικής του Νεύτωνα, ως στάδιο της μελέτης της φύσης, εκτίμησε εξαίσια ο Μάξγουελ:


«Ήταν στον υπέρτατο βαθμό σημαντικό να διαδοθεί η μέθοδος του Νεύτωνα σε όλους τους κλάδους της επιστήμης, στους οποίους αυτή προσαρτάται, θα έπρεπε ακόμα να μελετηθούν οι δυνάμεις με τις οποίες τα σώματα επιδρούν το ένα στο άλλο, πριν την προσπάθεια να εξηγηθεί πώς μεταδίδεται η δύναμη. Θα ήταν πιο ωφέλιμο να ασχοληθούν αποκλειστικά με το πρώτο μέρος του ζητήματος εκείνοι, οι οποίοι θεωρούσαν το δεύτερο μέρος τελείως περιττό».

 


Σημειώσεις


1. Ντεκάρτ, Principia, II, παρ. 64
2. Huygens, Traité de la lumiére, Παρίσι 1910, σελ. 3.
3. Whittaker, A History of the Theories of Aether and Electricity, σελ. 3.
4. Entwicklung der Methoden der Theoretischen Physik.
5. Μάξγουελ, Για τη Δράση εξ Αποστάσεως, ρωσική μετάφραση, σελ. 11.
6. Το δόγμα για τη δράση εξ αποστάσεως δεν μπορεί να θεωρεί δημιουργό του τον υπαίτιο της ανακάλυψης της γενικής έλξης. Για πρώτη φορά το ανέφερε ο Ρ. Κόουτς στο πρόλογο για το «Οι αρχές», το οποίο εξέδωσε ενόσω ζούσε ο Νεύτων. Σύμφωνα με τον Κόουτς, μόνο η πείρα μας διδάσκει ότι όλα τα σώματα έλκονται. Με κανένα άλλο τρόπο δε θα μαθαίναμε ότι αυτά είναι δυναμικά, κινούμενα και στερεά. Συνεπώς έχουμε πλήρες δικαίωμα να θεωρούμε και την έλξη το ίδιο ουσιώδη ιδιότητα της ύλης όπως και η έκταση, η κίνηση είτε η μη διαπερατότητα. Όταν η φιλοσοφία του Νεύτωνα κατέκτησε για τον εαυτό της στέρεο έδαφος στην Ευρώπη, τότε έγινε κυρίαρχη η άποψη του Κόουτς, παρά του Νεύτωνα (Μάξγουελ, ibid).
7. Ένγκελς, Ο Πόλεμος των Χωρικών στη Γερμανία, σελ. 47.