Ο Μπουχάριν και η κοινωνική συγκρότηση της επιστήμης



του Κώστα Σκορδούλη*



Αυτή η εργασία μελετά το κείμενο του Μπουχάριν «Η θεωρία και η πρακτική από την άποψη του διαλεκτικού υλισμού» (Μπουχάριν, 1931/1971), μια ανακοίνωση στο 2ο Διεθνές Συνέδριο Ιστορίας της Επιστήμης, οργανωμένο από τη Διεθνή Ακαδη­μία Ιστορίας της Επιστήμης στο Λονδίνο, από τις 29 Ιουνίου ως τις 3 Ιουλίου 1931. Το κείμενο που έτυχε περισσότερης προβολής σε αυτό το συνέδριο ήταν το «Οι κοινωνικές και οικονομικές ρίζες των Principia του Νεύτωνα» του Boris Hessen, το οποίο σημα­τοδότησε την αρχή του πεδίου της Κοινωνικής Ιστορίας της Επιστήμης1. Αν και τo κεί­μενο του Hessen υπήρξε αντικείμενο μελέτης ως πρόσφατα (Freudenthal & McLaughlin 2009) και έχει αναφερθεί αναρίθμητες φορές ιδιαίτερα στη φιλολογία των κοινωνικών επιστημών, το κείμενο του Μπουχάριν δεν έχει λάβει την προσοχή που αξίζει παρότι παρέχει το θεωρητικό πλαίσιο για το κείμενο του Hessen…

Η ζωή και η πολιτική του Μπουχάριν
Ο Μπουχάριν γεννήθηκε στις 9 Οκτώβρη 1888 στη Μόσχα, γιος δασκάλων. Εντάχθηκε στους Μπολσεβίκους το 1906. Μετά την τρίτη σύλληψή του στη Μόσχα, διέφυγε στο εξωτερικό το 1911, για να εγκατασταθεί στη Βιέννη, όπου έγραψε το Η Οικονομική Θεωρία της Αργόσχολης Τάξης, μια κριτική μελέτη της αυστριακής σχολής των οικονο­μικών (Bukharin 1914/1972).
Απελάθηκε από την Αυστρία στην Ελβετία το 1914, όπου πήρε μέρος στην αντι-πο­λεμική συνδιάσκεψη στη Βέρνη. Σε αυτή την περίοδο συγκρούστηκε με τον Λένιν ανα­φορικά με την υποστήριξη του τελευταίου στο δικαίωμα των εθνών για αυτοδιάθεση.
Ωστόσο, το 1915 ο Λένιν έγραψε μια επιδοκιμαστική εισαγωγή στο Ο Ιμπεριαλι­σμός και η Παγκόσμια Οικονομία, στο οποίο ο Μπουχάριν επιχειρηματολόγησε ότι ο εσωτερικός καπιταλιστικός ανταγωνισμός αντικαθιστούνταν όλο και περισσότερο από την πάλη ανάμεσα στα «κρατικά καπιταλιστικά τραστ» (Bukharin 1915/1972).
Μετά από περιόδους στη Σκανδιναβία και τις ΗΠΑ, ο Μπουχάριν επέστρεψε στη Μόσχα το Μάιο του 1917, μετά την επανάσταση του Φεβρουαρίου. Εκλεγμένος στην Κεντρική Επιτροπή του κόμματος τρεις μήνες πριν την Οκτωβριανή Επανάσταση, παρέ­μεινε ένα πλήρες μέλος ως το 1934, και ήταν υποψήφιο μέλος από το 1934 ως το 1937. Εξέδιδε την καθημερινή εφημερίδα του κόμματος, την Πράβντα, από το Δεκέμβριο του 1917 ως τον Απρίλιο του 1929.
Το 1918 ο Μπουχάριν ήταν ένας ηγέτης των «Αριστερών Κομμουνιστών», αντι­τασσόμενος στην υπογραφή της συνθήκης του Μπρεστ-Λιτόφσκ με τους Γερμανούς και καλώντας για έναν επαναστατικό πόλεμο. Στη διαμάχη μέσα στο κόμμα για το ρόλο των συνδικάτων στα 1920-21, ευνοούσε την ενσωμάτωση των συνδικάτων στον κρατικό μηχανισμό.
Το έργο του Μπουχάριν Το Αλφάβητο του Κομμουνισμού, γραμμένο από κοινού με τον Πρεομπραζένσκι το 1919, και το Η Οικονομία της Μεταβατικής Περιόδου, γραμμένο στα 1920, φέρουν το αντίκτυπο της «αριστερής κομμουνιστικής» θεώρησής του εκείνης της περιόδου, την οποία επρόκειτο να εγκαταλείψει αργότερα.
Το Ο Ιστορικός Υλισμός: Ένα Σύστημα Κοινωνιολογίας, το οποίο εμφανίστηκε την επόμενη χρονιά, αντιπροσωπεύει μια ουσιαστική προσπάθεια να εξηγηθεί και να εκλαϊ- κευτεί ο μαρξισμός ως μια κοινωνιολογική θεωρία. Όπως αναφέρεται στην Εισαγωγή αυτής της εργασίας, αυτό το βιβλίο επέσυρε την κριτική του Γκράμσι και του Λούκατς για τις θετικιστικές και μηχανιστικές απόψεις που θεωρούσαν ότι περιέχονται σε αυτό.
Στη «Διαθήκη» του, το Δεκέμβριο του 1922, ο Λένιν περιέγραψε τον Μπουχάριν ως «ένα εξαιρετικά πολύτιμο και εξέχοντα θεωρητικό» ο οποίος επίσης «σωστά θεωρείται ως το αγαπημένο παιδί όλου του Κόμματος» αλλά ήταν πολύ κριτικός για την κατανόη­ση της διαλεκτικής από τον Μπουχάριν (Lenin 1966).
Μετά την εισαγωγή της Νέας Οικονομικής Πολιτικής το 1921, η οποία επέτρεπε το ελεύθερο εμπόριο μέσα στη Σοβιετική Ρωσία, ο Μπουχάριν ανέλαβε μια ολόπλευρη επανεκτίμηση των ιδεών του όχι μόνο στα οικονομικά αλλά επίσης στη φιλοσοφία και την επιστημολογία. 


Στα οικονομικά, από τα τέλη του 1922 συνιστούσε μια βαθμιαία στρατηγική «αύ­ξησης της Ρωσίας στο σοσιαλισμό», προκαταλαμβάνοντας τη θεωρία του «σοσιαλισμού σε μια χώρα» που εισάχθηκε πρώτα από τον Στάλιν το Δεκέμβριο του 1924. Στη φι­λοσοφία εγκατέλειψε τον υλισμό της προηγούμενης περιόδου του και στράφηκε στην υιοθέτηση μιας πιο χεγκελιανής άποψης.
Στα 1925-27, ο Μπουχάριν συμμάχησε στενά με τον Στάλιν στην επιδίωξη να εκ­πληρωθεί η παραπάνω πολιτική και ενάντια στις προτάσεις του Τρότσκι που ευνοούσαν την επιταχυνόμενη εκβιομηχάνιση. Επιχειρηματολόγησε ισχυρά ενάντια στον Πρεο­μπραζένσκι, του οποίου ο «νόμος της πρωταρχικής σοσιαλιστικής συσσώρευσης» επε­δίωκε να υπογραμμίσει αυτό.
Στα 1928-29 ο Μπουχάριν συγκρούστηκε με τον Στάλιν, ο οποίος έκανε μια απότο­μη στροφή στην πλήρη εκβιομηχάνιση και σε ένα πρόγραμμα κολεκτιβοποίησης. Επιτέ­θηκε σε αυτή την πολιτική και τα «έκτακτα μέτρα» για την επιβολή της.
Κατηγορήθηκε δημόσια ως υποστηρικτής μιας δεξιάς παρέκκλισης το 1929, απο­μακρύνθηκε από εκδότης της Πράβντα, από το έργο στην Κομμουνιστική Διεθνή, της οποίας ηγούνταν από το 1926, και κατόπιν από το Πολιτικό Γραφείο. Από τα 1934 ως τα 1937 ο Μπουχάριν ήταν εκδότης της Ισβέστια και το 1935 έπαιξε σημαντικό ρόλο στην επιτροπή που συνέταξε το νέο σοβιετικό σύνταγμα, το οποίο υιοθετήθηκε στα 1936. Το 1937 διαγράφτηκε από το κόμμα. Ένα χρόνο αργότερα δικάστηκε και καταδικάστηκε σε θάνατο για προδοσία και κατασκοπία στην τρίτη δίκη της Μόσχας.
Αποκαταστάθηκε από το Σοβιετικό Ανώτατο Δικαστήριο το Φεβρουάριο του 1988 και πολιτικά από το Σοβιετικό Κομμουνιστικό Κόμμα, το ΚΚΣΕ, το οποίο τον αποκατέ­στησε στην κομματική του ιδιότητα πέντε μήνες μετά.
Από το 1988 υπήρξε μια αναγέννηση του Μπουχάριν στην ΕΣΣΔ με τη δημοσίευση των γραπτών του σε εκατοντάδες χιλιάδες αντίτυπα και την εμφάνιση βιογραφιών (πε­ριλαμβανόμενης μια μετάφρασης στα ρωσικά της πρωτοποριακής μελέτης του Stephen Cohen [1974]). Η έκδοση των τελευταίων φιλοσοφικών γραπτών του, γραμμένων στο κελί της φυλακής του ενώ περίμενε τη δίκη και την εκτέλεση, εμφανίστηκε στα αγγλικά (Bukharin 2005) με μια εισαγωγή της Helena Sheehan.

Η μαρξιστική φιλοσοφία του Μπουχάριν
Στη δεκαετία του 1920 ένα σοβαρό θεωρητικό σχίσμα συντελέστηκε στο εσωτερικό του μαρξισμού. Το σχίσμα εισάχθηκε με την έκδοση του Ιστορία και Ταξική Συνείδηση (1923/1971) του Γκέοργκ Λούκατς. Η έκδοση αυτού του έργου σηματοδοτεί τη γέννηση αυτού που είναι γενικά γνωστό στη μαρξιστική φιλοσοφία ως Δυτικός Μαρξισμός σε διάκριση με την παράδοση του Κλασικού Μαρξισμού (Anderson 1976)2.
Η διαμάχη σε όλη τη δεκαετία του 1920 ήταν ανάμεσα σε εκείνους που βασίζονταν στις φυσικές επιστήμες και έδιναν έμφαση στην υλιστική όψη του διαλεκτικού υλισμού και εκείνους που βασίζονταν στη φιλοσοφική διαλεκτική, ιδιαίτερα στον Χέγκελ, και έδιναν έμφαση στη διαλεκτική διάσταση του διαλεκτικού υλισμού.
Ο Λένιν και ο Μπουχάριν συμμετείχαν σε αυτές τις φιλοσοφικές διαμάχες ενεργά εγείροντας ζητήματα της επιστημολογίας, της οντολογίας, της ηθικής και της αισθητικής (Sheehan 1993: κεφάλαιο 4 για το σοβιετικό μαρξισμό).
Η σκέψη του Μπουχάριν αναπτύχθηκε μέσα από αυτές τις διαμάχες. Είναι αλήθεια ότι στα πρώτα χρόνια, ο Μπουχάριν συντάχθηκε με τους μηχανικιστές (Stepanov και άλλοι) ενάντια στους διαλεκτικούς (Deborin και άλλοι) στις διαμάχες μέσα στο Μπολ­σεβίκικο Κόμμα. Στην Προσωπική Εξομολόγησή του, γραμμένη στις 2 Ιούλη 1937, πα­ραδέχεται ότι είχε «μια ορισμένη αιρετική κλίση προς τους εμπειριοκριτικιστές»3.
Πίστευε ότι οι μαρξιστές θα έπρεπε να μελετούν το πιο προωθημένο έργο στις φυσικές και κοινωνικές επιστήμες και να το αποκαθάρουν από τον ιδεαλισμό που είναι σύμφυτος στις χεγκελιανές διατυπώσεις. Ο Μπουχάριν μίλησε στην κηδεία του Αλεξά­ντερ Μπογκντάνοφ4, του κύριου εκπρόσωπου του εμπειριοκριτικισμού στο Μπολσεβί­κικο Κόμμα με μεγάλο θαυμασμό για τη ζωή και το έργο του Μπογκντάνοφ.
Στον Ιστορικό Υλισμό, ο Μπουχάριν ερμήνευσε τη διαλεκτική με όρους της έννοιας της ισορροπίας5. Για το σχήμα του, ο Μπουχάριν κριτικαρίστηκε από εκείνους τους μαρξιστές που ήταν εκπαιδευμένοι στη γερμανική κλασική φιλοσοφία και έβλεπαν την καταγωγή του μαρξισμού σε αυτή τη διανοητική παράδοση και επίσης από τον Λένιν στη Διαθήκη του (Lenin 1966).
Διαβάζοντας τον Ιστορικό Υλισμό στο κελί της φυλακής του στην Ιταλία, ο Ιταλός κομμουνιστής ηγέτης Αντόνιο Γκράμσι έγραψε μια εκτεταμένη κριτική στον Μπουχά­ριν, τον οποίο θεωρούσε ως την ενσάρκωση μιας θετικιστικής τάσης μέσα στον μαρξι­σμό (Gramsci 1971).
Η κριτική του Ιστορικού Υλισμού του Μπουχάριν υπήρξε το αντικείμενο εκτετα­μένης έρευνας και υπάρχει μια τεράστια φιλολογία γι’ αυτό το διαφιλονικούμενο ζήτη­μα. Σε δυο από τα πιο σημαντικά έργα ως τώρα, ο Maurice Finocchiaro (1980, 1988) υπεράσπισε το έργο του Μπουχάριν από τις φιλοσοφικές κριτικές του Γκράμσι και του Λούκατς επιχειρηματολογώντας ότι δεν υπάρχει σύνδεση ανάμεσα στον υλισμό του Μπουχάριν και το κοινωνιολογικό σύστημά του και ότι οι κοινωνιολογικές θεωρίες του δεν αναιρούνται από την ανεπάρκεια του υλισμού του.
Πρόσφατα, ο McNally (2011) επανεξέτασε τη σχέση ανάμεσα στον Γκράμσι και τον Μπουχάριν, ερευνώντας έναν αριθμό από αγνοημένες συμμετρίες ανάμεσα στους δυο στοχαστές οι οποίες έχουν παραγνωριστεί στην τρέχουσα φιλολογία όπως παραγνω­ρίστηκαν και από τον ίδιο τον Γκράμσι. Ενώ παραδέχεται τις σημαντικές παρεκκλίσεις ανάμεσα στη σκέψη του Γκράμσι και του Μπουχάριν, υποδεικνύει ότι οι ομοιότητες είναι τέτοιες που χρειάζεται τώρα μια σοβαρή αναθεώρηση στον τρόπο που οι σύγχρο­νες γκραμσιανές σπουδές ερμηνεύουν τη σχέση ανάμεσα σε αυτούς τους δυο ηγετικούς μαρξιστές του πρώτου μέρους του 20ού αιώνα.
Ο Γκέοργκ Λούκατς, συνδεόμενος με μια νέο-χεγκελιανή ερμηνεία του μαρ­ξισμού, επίσης άσκησε κριτική στον Ιστορικό Υλισμό του Μπουχάριν (Lukacs, “N. Bukharin, Historical Materialism”, βιβλιοκριτική περιεχόμενη στη συλλογή Tactics and Ethics, Verso, 2014). Στο έργο του Ιστορία και Ταξική Συνείδηση (1923/1971) ο Λούκατς διατύπωσε τις θέσεις του εκείνης της περιόδου σε μια σειρά ζητημάτων, περιλαμβανόμενων της πραγμοποίησης, της ταξικής συνείδησης και του ρόλου του κόμματος. Προεκτείνοντας την προβληματική του, το 1925 (Lukacs 1925/2014) πα­ρουσιάζει τον Ιστορικό Υλισμό του Μπουχάριν να βρίσκεται σε αντίθεση με την προ­σέγγιση που αναπτύσσεται στο Ιστορία και Ταξική Συνείδηση, η οποία είχε ως στόχο να καταπολεμηθεί ο εξελικτικιστικός ντετερμινισμός που καταγόταν από τη Δεύτερη Διεθνή, και να αντικατασταθεί με μια θεωρία της επαναστατικής δράσης.
Ο Λούκατς ήταν υψηλά κριτικός απέναντι στον Μπουχάριν εξαιτίας της μονομε­ρούς ενασχόλησής του με τις φυσικές επιστήμες η οποία τον οδηγεί να δημιουργήσει μια μεθοδολογία όχι κατάλληλη για τις κοινωνικές επιστήμες. Σύμφωνα με τον Λού­κατς, η εγγύτητα της θεωρίας του Μπουχάριν στον επιστημονικό υλισμό (ο Λούκατς τον αποκαλεί «αστικό» υλισμό) πηγάζει από τη χρήση του της επιστήμης ως ενός μοντέλου επιτρέποντας έτσι στον θετικισμό να διοχετευτεί στην επιστήμη της κοινωνίας.
Ο Perry Anderson (1976) παρέχει μια ζωηρή εξήγηση για τις απόψεις του πρώιμου Λούκατς. Ο Λούκατς έγραψε το Ιστορία και Ταξική Συνείδηση ενώ ήταν ακόμη βαθιά επηρεασμένος διανοητικά από την κοινωνιολογία του Βέμπερ και του Σίμελ και τη φι­λοσοφία του Ντίλταϊ και του Λασκ. Η εχθρότητά του προς τις φυσικές επιστήμες –κάτι εντελώς ξένο προς όλη την προγενέστερη μαρξιστική φιλολογία– αντλούσε την έμπνευ­σή της σε μεγάλο βαθμό από τον Ντίλταϊ και τη θεώρηση του γερμανικού βιταλισμού (Lebensphilosophie).
Στο μέσο αυτών των διαμαχών δημοσιεύθηκαν η Διαλεκτική της Φύσης του Έν­γκελς και τα Φιλοσοφικά Τετράδια του Λένιν. Ο Μπουχάριν τα μελέτησε σοβαρά και επηρεάστηκε ιδιαίτερα από τα Φιλοσοφικά Τετράδια του Λένιν, τα οποία ασχολούνταν με προβλήματα στη φιλοσοφία και τις φυσικές επιστήμες, αλλά απέδιδαν επίσης μεγάλη προσοχή στον Χέγκελ. Στα γραπτά του στη δεκαετία του 1930 έφτασε σε μια νέα κατα­νόηση της διαλεκτικής και της σχέσης του μαρξισμού προς τον Χέγκελ, όπως εμφανίζε­ται ρητά στην ανακοίνωσή του στο Λονδίνο.
Το 1931 ο Μπουχάριν ηγήθηκε της σοβιετικής αντιπροσωπείας στο Διεθνές Συνέ­δριο Ιστορίας της Επιστήμης στο Λονδίνο. Ο Μπουχάριν ήταν επίσης διευθυντής στο πρόσφατα ιδρυμένο Ινστιτούτο για την Ιστορία της Επιστήμης και της Τεχνολογίας της Σοβιετικής Ακαδημίας Επιστημών6.
Στα 1933 ο Μπουχάριν επιμελήθηκε το Ο Μαρξισμός και η Σύγχρονη Σκέψη (Bukharin 1933/1935), μια συλλογή δοκιμίων από ηγετικούς σοβιετικούς επιστήμονες: Y. M. Uranovsky, S. I. Vavilov, V. L. Komarov και άλλοι9. Η συλλογή εκδόθηκε από την Ακαδημία Επιστημών για να τιμηθεί η 50ή επέτειος του θανάτου του Μαρξ. Σε αυτό το βιβλίο ο Μπουχάριν απέδωσε μια μεγαλύτερη προσοχή στις χεγκελιανές ρίζες του μαρξισμού. Απέδωσε και πάλι μεγάλη έμφαση στη φυσική επιστήμη. Επιδόθηκε σε μια πολεμική που αντιπαρέθετε τον μαρξισμό με όλα τα φιλοσοφικά ρεύματα της περιόδου: λογικό θετικισμό, πραγματισμό, θεωρία της gestalt, νεοκαντιανισμό, νεοχεγκελιανισμό, κ.λπ. Αυτά ήταν τα θέματα που ξανάπιασε σε πολύ μεγαλύτερη έκταση στο κελί της φυλακής του το 1937 στα Φιλοσοφικά Αραβουργήματά του.
Παρά την ευοίωνη αρχή του, το πεδίο της ιστορίας της επιστήμης στην ΕΣΣΔ έπε­σε γρήγορα σε μεγάλες πολιτικές δυσκολίες, παρόμοιες με εκείνες που ταλαιπώρησαν άλλα πεδία της λόγιας έρευνας κάτω από τον Στάλιν. Το 1936, ο γενικός εισαγγελέ­ας του Στάλιν, ο Αντρέι Βισίνσκι, κατηγόρησε το Ινστιτούτο Ιστορίας της Επιστήμης και της Τεχνολογίας, το οποίο διευθυνόταν από τον Μπουχάριν, πως ήταν το κέντρο μιας αντισοβιετικής συνωμοσίας. Ο Μπουχάριν και ένας αριθμός από άλλους λογίους με εξέχουσα θέση στο πεδίο συνελήφθησαν και εκτελέστηκαν, περιλαμβανόμενου του συγγραφέα του περίφημου δοκιμίου του 1931 για τον Νεύτωνα, του Boris Hessen. Το Ινστιτούτο Ιστορίας της Επιστήμης και της Τεχνολογίας, που ήταν πρωτοπόρο στο πεδίο παγκόσμια, καταργήθηκε και δεν επανιδρύθηκε πριν το 1944 (Graham 2001).

ΣΗΜΕΙΏΣΕΙΣ
1. Οι ανακοινώσεις της σοβιετικής αντιπροσωπείας που έγιναν στο Συνέδριο δημοσιεύθηκαν με βοήθεια από τη σοβιετική πρεσβεία σε ένα βιβλίο, Η Επιστήμη σε Σταυροδρόμι, μόνο 10 ημέρες μετά το τέλος της συνδιάσκεψης. Η 2η έκδοση αυτού του βιβλίου εμφανίστηκε 40 χρόνια αργό­τερα (Werskey 1971). Οι απολογισμοί του συνεδρίου περιλαμβάνουν τον Πρόλογο του Joseph Needham στην έκδοση του 1971. Αυτή η έκδοση επίσης περιλαμβάνει μια τεκμηριωμένη εισα­γωγή «Σχετικά με την υποδοχή του Η Επιστήμη σε Σταυροδρόμι στην Αγγλία» από τον G. Wer­skey, ο οποίος δίνει επίσης έναν απολογισμό του Συνεδρίου στο βιβλίο του The Visible College (Λονδίνο, 1978), σσ. 138-149.
2. Η «κλασική παράδοση» η οποία περιλαμβάνει στοχαστές όπως ο Λένιν, η Λούξεμπουργκ, ο Πρεομπραζένσκι, ο Μπουχάριν και ο Τρότσκι είναι ένα προϊόν της αποτυχίας του μαρξισμού της Β΄ Διεθνούς και της συνθηκολόγησης της ηγεσίας της στην αστική πολιτική σε σχέση με της τάση της ενόψει του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η παράδοση τελειώνει βίαια με τη σταλινοποίηση της ΕΣΣΔ, σηματοδοτούμενη με την εκτέλεση του Μπουχάριν το 1938 μετά την παρωδία των δικών της Μόσχας και τη δολοφονία του Τρότσκι (1940) στο Μεξικό. Μετά από αυτή την περίοδο η κλασική παράδοση παύει να υπάρχει και αντικαθίσταται από την επίσημη σοβιετική εκδοχή του μαρξισμού-λενινισμού σύμφωνα με τη γραμμή που προώθησαν τα «Ζητήματα λενινισμού» του Στάλιν. Η κλασική παράδοση αναζωογονείται μετά τα γεγονότα του Μάη του 1968 την Ευρώπη με το θεωρητικό ρεύμα των Ντόιτσερ-Ροσντόλσκι-Μαντέλ (βλέπε Skordoulis 2008).
3. Νικολάι Μπουχάριν, “Avtobiografiia” σελ. 55, παρατιθέμενο στο Cohen (1974), op cit, σελ. 14.
4. Ο Αλεξάντερ Μπογκντάνοφ πέθανε στις 7 Απρίλη 1928 ως αποτέλεσμα ενός πειράματος μετάγ­γισης αίματος που διεξήγαγε πάνω στον εαυτό του στο Ινστιτούτο για Μεταγγίσεις Αίματος που ίδρυσε το 1926. Ο Μπογκντάνοφ ήταν από νωρίς μέλος του Μπολσεβίκικου Κόμματος και αργό­τερα ο ηγέτης διάφορων ομάδων που προέκυψαν από διασπάσεις στους Μπολσεβίκους. Η ρήξη του Μπογκντάνοφ με τον Λένιν τεκμηριώνεται καλά από τις επιθέσεις του τελευταίου στον κατα­λογιζόμενο «μαχισμό» του στον Υλισμό και Εμπειριοκριτικισμό. Η συνεισφορά του Μπογκντά­νοφ στην επιστήμη ήταν η «καθολική οργανωτική επιστήμη του» (ή «Τεκτολογία»). Η ιστορία των προσωπικών και επαγγελματικών επιδράσεων του Μπογκντάνοφ με τον Μπουχάριν δεν είναι καλά τεκμηριωμένη αλλά η ομιλία του Μπουχάριν στην κηδεία του Μπογκντάνοφ είναι ενδει­κτική της εκτίμησής του για τον εκλιπόντα.
5. Δηλαδή, η σύγκρουση αντίθετων δυνάμεων προκαλεί μια διαταραχή της ισορροπίας, ένας νέος συνδυασμός δυνάμεων οδηγεί στην αποκατάσταση της ισορροπίας.
6. Η Σοβιετική Ένωση ήταν η πρώτη χώρα στον κόσμο που καθιέρωσε ένα ειδικό ίδρυμα για τη μελέτη της ιστορίας της επιστήμης και της τεχνολογίας. Το 1921, η Ρωσική Ακαδημία Επιστη­μών οργάνωσε την Επιτροπή για την Ιστορία της Γνώσης, η οποία το 1931 μετασχηματίστηκε στο Ινστιτούτο για την Ιστορία της Επιστήμης και της Τεχνολογίας υπό τη διεύθυνση του Μπου­χάριν. Το ινστιτούτο δημοσίευσε, στα 1933-36, αρκετούς τόμους του Αρχείου για την Ιστορία της Επιστήμης και της Τεχνολογίας, αφιερωμένου στην επεξεργασία μιας μαρξιστικής προσέγγισης, με ισχυρή έμφαση στην κοινωνικο-οικονομική ανάλυση. Μετά τη σύλληψη και την εκτέλεση του Μπουχάριν, αυτό το πεδίο λογιότητας καθιερώθηκε εκ νέου μόνο με την προσωπική παρέμβαση του Στάλιν το 1944.

*Ο Κώστας Σκορδούλης είναι Καθηγητής Φυσικής και Επιστημολογίας Φυσικών Επιστημών στο Παιδαγωγικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών. Απόσπασμα από τη συνεισφορά του στον τόμο 15 της Μαρξιστικής Σκέψης, σελ. 48, 50-55.